A “CRISE” BIOLÓXICA

Nota previa: entre no texto con caución,

sabendo que está ante unha creación literaria

 no canto dun traballo sobre economía.

 

É curioso cómo as persoas obcecadas nunha idea non se decatan de que, como seres humanos, conformamos nosa realidade a partires da nosa bioloxía, tendendo a pensar que nosa bioloxía está aí de por si, e que nosa realidade é espontánea ou pode ir ao fío de existencias divinas,ou que a podemos gobernar como nos praza (a realidade) porque somos os donos e señores do universo. Incorrendo tantas veces no erro.

Imaxe do fondo: biblioteca de imaxes e sons MEC

 

Como noso reloxo vital nos di, a un nivel instintivo ou subconsciente, que somos finitos e que morreremos nuns anos, precisamos crer que “a cousa” non remata, que a deberíamos prolongar por sempre, polo que creamos as relixións cos seus dogmas, sendo moitas as crenzas sobrenaturais para un único tipo de ser: o home.

 

Noso corpo imperfecto perdeu pelo coa evolución e precisamos vestido. Nosa temperatura corporal rolda os trinta e seis graos centigrados e precisamos mantela comendo e bebendo alimentos. As funcións vitais acótannos abondo e limitan a nosa vontade á satisfacción de instintos como a reprodución, para o que inventamos as familias monógamas como un medio de protección e supervivencia; para a protección dos fillos e dos clans, pero sen deixar de sentir apetito sexual, notando moitas veces como noso instinto vai por unha beira e a convención social vai pola outra. Nunha loita de forzas na que se impón a idea de que se os fillos están protexidos no núcleo familiar garántese a pervivencia da especie.

 

A outra función vital, a de relación, nos fai socializarnos. E socializarnos fainos comparar nosos núcleos familiares con outros núcleos familiares próximos, comparando non só as nosas características físicas senón as provisións das que dispoñemos. Chegando a sentir envexa.

 

Tamén se observan evidentes diferenzas nas capacidades dos humanos das diferentes familias e clans e manadas, que van producir inevitables desigualdades con nomes como capitalismo, con contrapartidas con nomes como comunismo. E as persoas fanse seguidoras destas tendencias, que cando son apoiadas por inxentes números de humanos fai que se vexa como “correntes normais”. Caso deste capitalismo, paradigma da falta de equilibrio e cuxo exceso nos leva ao consumismo, ao vicio e a pensar que necesitamos máis do que precisamos, ou que na carreira da humanidade aquel que non corre, voa. Ou que o que máis ten máis é (¿?), facéndonos seguidores da “ética” do “canto máis, mellor”, que nos leva deseguida ás crises financeiras e aos trastornos da economía das sociedades, que con facilidade se propagan a outras sociedades, que con facilidade se propagan ao mundo que defende o capitalismo. Dándonos a ver que unha crise como a que sufrimos pode proceder dun camiño biolóxico. Ou non.

 

www.jorgeemilioboveda.es

PEDRAS

Hai un río bastante extenso, máis ancho có Támesis, Guadalquivir ou o Douro, e máis longo có Nilo o de Heráclito ou o Lethes. Un río chamado existencia, atravesado por unha longa ringleira de pedras que, se pisamos dunha nunha, axudaranos a cruzalo. Sendo o punto final, a outra beira, o noso momento presente. E convídoos a que viaxen a pé comigo dende o pasado cara o presente, sobre as pedras do existir, para que vexan que final lle agarda á nosa singradura; ao noso abafante periplo: 

Biblioteca de imaxes MEC

Damos un chimpo dende a beira á primeira das pedras, e comprobamos que se chama SUPERVIVENCIA. Saltamos á segunda e topámonos noutra pedra que ten unha fenda que a divide en dous, sendo a primeira das partes a ENVEXA e a outra os CIUMES. Así seguimos, choutando de pedra en pedra dende a envexa e os ciumes á PELEXA – GUERRA – SOMETEMENTO – CONQUISTA – ABUSO – INVASIÓN – ESPOLIO – BOTÍN – MONARQUÍA – IMPOSTO (paremos, tomemos aire, pero sigamos camiñando polas pedras, xa verán que final nos agarda) – TRABUCO – PREBENDA – AVOENGO – REGALÍA – ARISTOCRACIA – NOBREZA – CLERO – BULA – PRIVILEXIO – DIÑEIRO – RENDA – GUERRA – GUERRA – GUERRA – BOTÍN DE GUERRA – SUBXUGAMENTO – IMPOSTO – FIDALGO – DÉBEDA – CACIQUE – CAPITALISMO – BURGUESÍA – INDUSTRIA (seguimos a pousar os pés nas pedras e xa somos quen de divisar o final) – RENDA – PRIVILEXIO – INXUSTIZA – RÉDITO – ESPECULACIÓN – PLUSVALÍA – SUPERÁVIT – AMBICIÓN – BANCA – ECONOMÍA – RIQUEZA – INTERESE – ESPECULACIÓN – ESPECULACIÓN – ESPECULACIÓN (e chegamos á ultima pedra antes de pousar os pés na herba da outra beira do río) – CRISE.

 

 

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es

ININTEGRABLES

Pese a que “pretender” é un verbo pouco fiable porque en inglés significa finxir (pretend) hei de dicir que cando botei andar esta columna de “Literatúa” pretendía unir literatura con vida, con sentimento e quizais cun chisco de actualidade. Ou dito doutro xeito, pretendía integrar a literatura na vida para facela nosa e para cobrarnos o favor, xa que, non sei se saben que a vida está tan integrada na literatura que esta (literatura) non sería nada sen aquela (vida). Quería integrar a vida na literatura e darlla a vostedes. De aí a palabra Literatúa.

Ainhoa Martín. Biblioteca Recursos MEC

Pero mirando a realidade e o que acontece nesta sociedade decateime do complicado que pode chegar a ser integrar na literatura certos aspectos ou aconteceres diarios sen caer na sátira ou no texto bufo. E é que cousas que todos vostedes coñecen, que son de mala dixestión, resulta que tamén son de mala integración literaria: especuladores bursátiles (e doutras pelaxes) que gañan cartos a conta do sufrimento das familias, gobernos desorientados que seica fan o que teñen que facer pero accederon ao poder desacreditando esas mesmas prácticas cando eran oposición política, as rodas picadas no camión da economía como detonante para pedir austeridade a todos os sectores agás ao propio sector que reclama esa austeridade. E consentindo este mesmo sector que se manteña algo tan enquistado como a monarquía, que supón un dispendio prescindible en tempos de carestía (e en calquera tempo).

Esa institución que no canto de tentar pasar inadvertida, xa non por medo a unha revolta popular senón por pura vergoña, amosa con lascivia un membro ladrón insaciable xulgado nun escenario de cartón pedra. Amosa con depravación outro exemplo de “igualdade” ante a lei, xa que meu fillo menor ten prohibido tocar unha escopeta, so pena de delito, pero o fillo menor deles si pode. Ou amosa con voluptuosidade como mentres os comedores sociais rebentan de xente por falta de ingresos económicos mínimos para comer e se multa duramente aos veciños que maltratan seus cans o patriarca da institución gasta unha cantidade grande de diñeiro nunha viaxe de pracer co designio de cazar animais en perigo de extinción. Ao que pediu perdón, si, aínda que non deixo de preguntarme se tería pedido perdón de non ter tido o incidente coa súa cadeira.

Realidades vergoñentas que, alén do tópico de que “a realidade supera a ficción”, nos din que son inintegrables no feito literario, pois se o fixeramos mancharían o texto de tal xeito que corromperían a esencia literaria. Hai cousas que non pasan. Na literatura non vale todo.

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es

ATALAIA DE CRÍTICO

Un mar é unha vasta extensión de auga, calma ou axitada en función das inclemencias meteorolóxicas, pero inda estando queda a auga as persoas non podemos camiñar sobre os mares porque corremos o risco de afundir a un nivel inferior ignoto que ninguén coñece.

 

Ás veces no mar vense, na superficie da auga, triángulos de cor gris que se moven en traxectorias concretas que quizais sexan  indicador dalgún tipo de forma de vida. Outras veces se teñen visto seres estraños  que saltan sobre a codia do mar procedentes da nada; dun lugar descoñecido, e volven desaparecer. Outras veces emerxen da tona da auga enormes montañas cuxo carácter efémero farían imposible calquera conquista ou achegamento por parte dos estudosos. 

 

Tirando estas dúas ou tres probas da existencia dalgunha criatura mariña non hai quen me tire da cabeza que os mares non son máis ca infindas e aborrecidas extensións de auga; que cando son meirandes chamámolas océanos: xigantes, infindos e aborrecidos tanques de auga móbil.

 

Esta crítica sobre os mares e os océanos foi escrita por un crítico que defendía que súas críticas non eran tal, senón máis ben descricións obxectivas do que el vía. Obcecándose nos seus métodos, chegando a criticar tamén ríos, caixas, bibliotecas ou mesas. Ata que morreu sen saber, o pobre, que a riqueza dos mares e océanos se acha nas profundidades, onde super abundan milleiros de especies que lles dan a riqueza que é preciso recoñecerlles. Onde hai varias especies de quenllas que ás veces levan a aleta do lombo por fora da auga, onde hai outros peixes que choutan fora da auga para xogar, ou coller osíxeno ou defenderse. E onde outros, como as enormes baleas, tiran da auga, con distintos fins biolóxicos, partes dos seus corpos enormes; tanto que semellan montañas.

 

O crítico nunca soubo, tampouco, que cos ríos pasa algo semellante. Que si son masas de auga que se moven, pero cunhas profundidades moi ricas e un fabuloso poder devastador das paredes do leito. Nin que as caixas non son cubos ou prismas macizos nin ocos, senón que poden conter cousas no seu interior, cousas máis ou menos ricas ou enriquecedoras, pero existentes. O crítico tomara toda a vida baños de superficie sen abrir súa mente a todo o mundo de marabillas e contrastes que se abría baixo seus pés.

 

Ao crítico nunca lle gustou o mar.

 

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es

 

O MECANISMO DAS FORMIGAS

Falei noutra ocasión das palabras desimantadas; do escaso valor que se lle concede á palabra e do barato que resulta usala, con todo o que iso poida implicar. Pero deteñámonos agora a pensar no dano moral que lles podemos facer a esas formiguiñas imprescindibles na linguaxe oral e na expresión escrita ao usar seus nomes en vano. Porque todo comeza nos símbolos escritos, que non son outra cousa que formigas que camiñan xuntas para formar nomes, e palabras, e oracións, textos, intencións, diálogos, declaracións de amor… Pobres formigas. E tampouco falemos de como se podería sentir un artesán cuxa materia prima sexan elas; as formigas; as palabras, ao testemuñar unha palabra lasa.

Son formigas que ás veces pican e son bravas, outras son invisibles, outras ignoradas; ás veces inútiles e moitas, moitísimas veces tentámolas levar ao noso terreo, sen escrúpulos, para que digan única e exclusivamente o que nós queremos, o que a nós nos interesa, para beneficiarnos. Berrando con grandilocuencia que defendemos o diálogo cando non se trata doutra cousa que do xeito en que cada un acade seus propósitos. Coma no caso destes días da prepotencia policial ocorrida en Valencia diante dun colexio, mallando nenos, que, digan o que digan os que agora lle queren botar terra culpando aos rapaces, levou a unha representación de alumnos maduros a “dialogar” coa subdelegada do goberno, quen, enarborando súa defensa do diálogo impuxo antes de comezar tal (o “diálogo”) que dimitir non estaba en absoluto nos seus plans (yo dialogo, sí, pero sé en todo momento lo que voy a decir y no me vais a convencer de nada).

Que dirían as formigas negras, que son a base da cadea da expresión e polo tanto do diálogo, se cobraran vida e se decataran de que moitas das veces cando as levan a un diálogo soamente están participando nun xogo consistente en levar ao rego propio ao dialogante opoñente. Penso que ten tanto peso na catadura moral da humanidade que podería formar parte das outras dúas cousas que lles tiran o sono á humanidade: a plusvalía e o sexo. Completemos pois a frase aquela: tres mecanismos dominan o mundo: o sexo, a plusvalía… e os intentos desesperados de impoñernos uns aos outros.

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es

DOUTORES JEKYLL

Unha das primeiras versións cinematográficas

Outra das probas de que a realidade é moi semellante á ficción (cando esta non é superada por aquela), é a caracterización dos personaxes dunha novela, que por moito que sexan estudados, perfilados e afondados polo autor, sempre van ser tidos en conta de xeitos diferentes dependendo do tipo de lector que asome ao libro no que actúen. E non é isto tan obvio como que un lector ladrón sinta empatía por un personaxe ladrón, senón tan profundo como considerar o personaxe en función dos rangos psicolóxicos do que se achega a un libro, supoñendo estes (os personaxes) auténticos doutores Jekyll que sofren tantas transformacións como número de lectores ao que se expoñan; dende o lector Hyde ata o lector número “n”.

 

 

E cal é a conexión disto coa realidade? Pois lamentablemente ten que ver co carácter voluble e “Jekyll” da humanidade; coa inautenticidade, e coa durísima proba que pode supoñer manter unha forma de ser igual en todas as situacións da vida. Porque o “normal” é ter un comportamento cos amigos da infancia, outro coa muller atractiva que tenta vendernos unha enciclopedia, outro co señor que actualiza a libreta no banco, outro co vello que pasea pola aldea, outro co turista que che pide indicacións para chegar a Santiago de Compostela, outro coa froiteira, outro co policía, outro co xornalista que fai unha enquisa, outro co “streaper” que move súas cadeiras para ti, outro coa túa nai, outro cos teus fillos, outro co axente de seguros, outro co condutor do autobús… sendo todos nós toda unha invasión de doutores Jekyll que interatúa con outros doutores Jekyll nun mundo Jekyll, no que o que tenta manter a integridade na súa personalidade é considerado, como mínimo, un peixe raro.

 

E cando máis dor nos fan sentir estes doutores é cando lles supoñemos afinidade e amizade e comprobamos dramaticamente como cambian seu xeito de comportarse dependendo da persoa coa que interatúen. Demostrando diante túa que contigo son dun xeito, pero se se lles une unha terceira persoa non dubidan en cambiar os patróns de comportamento, demostrando a múltiple personalidade da condición humana e o moi necesario que é que cada un sexa como realmente é, sen caretas nin comenencias. Parece sinxelo, pero é dunha dificultade case imposible. E agora, se me perdoan, teño que deixar de escribir, que estou comezando a sufrir convulsións porque chega alguén…

 

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es

RESPECTO AO QUE ESCRIBE

Fonte: biblioteca de imaxes do MEC

Hai unha anécdota do escritor Saramago que contaba que moitas veces lle reprochaban que pasara tantas horas sentado a escribir e a ler, “aconsellándolle” case con imposición que tiña que facer exercicio físico, deporte, ou practicar neoloxismos como cardio ou spinning ou fitness. Ao que el respondía agudamente dicindo que ninguén lles di aos deportistas que teñen que ler.

 

Calquera se pode sentir identificado con Saramago ao lembrar as recomendacións dos médicos sedentarios ás persoas sedentarias, os sorrisos e comentarios bufos que se producen cando alguén acostumado a traballar detrás dunha mesa e diante dun ordenador decide un día axudar no pobo a facer unha metida de auga, cavar unha viña, matar un porco ou coller as patacas, ou, en definitiva, cando alguén afeito a facer algo menospreza aos que non saben facer ese algo.

 

Pero non vai este texto dunha defensa acesa da lectura en detrimento doutras actividades igualmente honrosas (aínda que siga a pensar que a lectura é de importancia capital) senón en proclamar de boa vez a necesidade do respecto mutuo. Sabendo que un escritor non é nin de lonxe un ser supremo divino inaccesible distinto dos semellantes, pois describe unha realidade e está dentro desa realidade; tratándose dun artesán (ou artista, dependendo da calidade) ao que hai que respectar do mesmo xeito que el debe respectar aos demais: ninguén é superior a ninguén, e o respecto ha de ser o mesmo, e recíproco para todos. É tan básico…

 

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es

PALABRAS DESIMANTADAS

Como seres comunicativos temos a particularidade de poder falar. E esta (suposta) virtude que nos diferencia dos animais sempre foi un tesouro que nos deu pábulo como sociedade que avanza, e nos axudou a comunicar nosas inquedanzas e descubrimentos para os posteriores rexistros escritos.

Pero como o feito de falar soe ser doado e de balde ás veces se banaliza, perdendo rapidamente a dimensión do que se di en favor do discurso oco. Neste senso a xoia da fala perde valor e tendemos a pórmonos de moi mal corpo. Tan malo que nos invade o pesimismo, a negatividade e a tristura cara o mundo.

Falando en roman paladín estoume a referir a estas prácticas que hoxe se estilan máis ca nunca, como dicir unha cousa pola outra (sentenzas do calibre “todos os homes altos son parvos”), falar medias verdades (conseguinche un traballo!, si, pero cun contrato de aprendiz por trescentos euros), dicir hoxe unha cousa e mañá outra ( hoxe fixar unha condición mutuamente e que mañá a rompa unha das partes), ou, directamente, mentir de xeito vil para acadar cousas xeralmente materiais.

Un emprego indiscriminado de palabras desimantadas que non se adhiren a nada, que pousan na infidelidade, que fican no aire e non teñen peso e si impunidade, sendo moi usuais en disciplinas como a (pseudo) política. Palabras desimantadas de mentira directa, de dicir hoxe algo en contra da oposición e mañá todo o contrario, de medias verdades para acadar réditos de índole partidista…

E se nos fixamos, podemos percibir que todo isto opera en consonancia coa nosa memoria mala que nos fai esquecer as cousas (vivencias sociais en xeral) dun día para o outro, e nos obriga a non decatarnos de que o que hoxe se nos di, onte díxosenos doutro xeito; de que o que se nos di non é máis ca unha mentira ou unha media verdade ou a metade da metade dunha verdade e media sobre os raís da demagoxia, demostrándonos, para a nosa dor, que a palabra como tal vale cada vez menos, e menos. E facéndonos pensar que máis importante cas famosas e ubicuas “prima de risco” e “crise” é a devastación a ritmo de vertixe da virtude comunicativa. Tamén estamos en crise de palabras.

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es

LIBROS DE ATREZZO

Pode que sexa unha constante nestes textos as referencias que teño feito aos libros de “atrezzo”; aqueles libros falsos feitos grosamente para adornar algúns mobles nas tendas de mobles, que nos fan un retrato da superficialidade e da proliferación e avance dos soldados do imperio da estética. Pero estes “libros” teñen unha característica principal que xoga certamente ao seu favor. E é que foron/son manufacturados ad hoc para o uso que se lle dá. Non albiscando en ningún intre a intención de enganar ao observador, senón alimentar ou referenciar unha perspectiva estética.

Pero outra cousa son os libros reais (xeralmente vellos) que forman parte de “atrezzos”, desprezando en todo intre seus contidos en favor dunhas texturas avellentadas ou os grosores dos seus lombos. É nese caso cando o respectuoso da literatura pode sentir lategazos.

Cando, por exemplo, ve unha vella edición de Madame Bovary ornando un recuncho dun escaparate con roupa de aparencia retro ou vintage (ou como demo se diga), ou a antiga colección Salvat de clásicos literarios en “fermosa” componenda en escritorio falsamente antigo, avellentado con produtos químicos diversos, ou considerar abondo mala unha edición en danés do Ulises de Joyce como para colocala na mesa de noite dun dormitorio exposto no Ikea.

Mais non entraremos nas disquisicións de sempre entre o imperio do consumo e o fondo sentimento literario, porque xa non estamos para convencer a ninguén do moito que nos pode guiar a literatura nin de que se leramos, as cousas iríannos un pouco mellor, pois para iniciarse na lectura cómpre un hábito, e ese hábito non se acada dun día para o outro, senón dun longo e paciente proceso de costume, que xeralmente debería comezar na infancia. A maioría que non le morrerá sen facelo.

E en canto ao Ikea, ou calquera tenda, poden facer o que queiran cos libros co obxectivo de vender máis e mellor seus produtos, porque se se fan esas prácticas é porque teñen éxito entre os ollos observadores clientes. Probablemente ollos non lectores. Pero deberían saber que onde uns ollos acadan pracer visual outros ollos (os nosos) sofren en silencio. Evitando berrar canto odiamos ese emprego innobre que se fai dos libros.

Jorge Emilio Bóveda

A TRISTE APARENCIA DOS LIBROS DE PEGA

Nesta época de recortes nos piares básicos da sociedade, como son a educación pública e a sanidade, e de recortes no avance do sentido común humano (como se para liberar peso nun edificio non se nos ocorre outra cousa que recortar os cimentos), todo se quere dar a ver como realmente non é, ofrecendo a imaxe maquillada para pretender con iso que a todos nos invada unha sensación de normalidade.

Como se pensaramos que Galicia é un paraíso logo de ver “Galicia para o mundo” na Televisión de Galicia. E dinse a metade das medias verdades para manipular o sentir xeral, e emprégase a imaxe para tentar transmitir falsas sensacións que non teñen que ver co que realmente ocorre. Coma se se tratase deses libros de mentira que adornan os andeis dos mobles nas tendas de mobles, que os pobriños representan unha imaxe pero están baleiros de todo contido.

Igual que cos libros de pega, a nivel de educación e de súa “política” de aforro amosouse a imaxe de que so se trata de traballar catro horas máis, cando realmente os mestres traballan o mesmo e so se trata de xustificar neles uns horarios máis amplos para aforrar profesores. E logo, na práctica, ocorren dantescas imaxes de aulas masificadas e ausencia (ou compartimento con varios colexios) de profesores de apoio, nunha triste realidade que mina o futuro das futuras persoas que van coidar de nós. Pensémolo. E non pensemos soamente que de nós van coidar as persoas que fixeron seus estudos no ensino privado –ao que non se recorta, por certo- pois as minorías coidarán só das minorías. E se descremos no público o social tenderá a fracasar.

Entre outras cousas (non me quixera estender de máis) díxose que os mestres e profesores se indignan porque as medidas de austeridade son dun partido político de dereitas, cando todos podemos ver como hai outras comunidades autónomas de dereitas que non recortan e educación, o que nos debería clarificar que os traballadores do ensino protestan ante as cousas mal feitas, non ante as cores políticas (coma se, ademais, puideramos considerar “de esquerdas” o goberno de Zapatero).

E tamén se dixo que os mestres non queren traballar, que queren librar o máximo posible, que teñen moitas vacacións, que fan conspiracións xudeo masónicas, que furgan no nariz, que van en contra dos nosos rapaces bonitos ou que son mala xente, o que tristemente nos dá a ver o imbuídos que estamos ante estas imaxes que nos amosan, como se cada realidade individual ou grupal con respecto ao sector educativo público non fose diferente. Penso que deberíamos rexeitar os libros de pega e aprender a ler entre liñas. Iríanos moito mellor a todos.

Jorge Emilio Bóveda

www.jorgeemilioboveda.es